وضع اقتصادى در عهد عباسيان اولين خليفهء عباسى ابو العباس سفاح ( 136 - 132 ) زندگى خود را در ميدان جنگ سپرى كرد ، و ثروتى نيندوخت ، ولى منصور مدت 22 سال خلافت كرد و به گردآورى ماليات پرداخت ، بطوريكه - پس از مرگ او ، در خزانه 600 ميليون درهم و چهارده ميليون دينار بدست آمد . منصور هنگام مردن ، به فرزند خود ، مهدى ، گفت : بقدرى براى تو مال ذخيره كرده‌ام كه اگر ده سال تمام ، ماليات وصول نشود ، هزينهء لشكرى و كشورى و مقررى اولاد پيغمبر و مصارف مرزى از اين اموال پرداخت خواهد شد . اين اموال را به خوبى نگاه‌دار ، چه تا خزانه معمور و پر پول باشد ، تو محترم و گرامى خواهى بود . « 1 » بطورى كه مىبينيم ، با اينكه عباسيان به كمك ايرانيان به روى كار آمده و تعهد كرده و قول داده بودند كه بر خلاف بنى اميه با مردم برفق و مدارا رفتار كنند ، به عهد خود وفا نكردند . و همين كه بنيان فرمانرواييشان استوار شد ، اندك اندك ، روش بنى اميه را پيش گرفتند . چنان كه قبلا گفتيم ، عمال بنى اميه براى وصول ماليات ارضى ، ظلم و ستم بسيار نسبت به كشاورزان روا داشتند تا جايى كه مردم دست از كار كشيدند و زمين و مزرعه را رها كرده به شهرها روى آوردند و در نتيجه ، امور كشاورزى مختل شد . منصور در دورهء 22 سالهء خلافت خود تا حدى از ستمگرى مأمورين جلوگيرى مىكرد و ، چون عاقل بود ، به زودى دريافت كه براى ادامهء بهره‌كشى از مردم ، بايد حداقل وسايل زندگى را به آنها داد و ، چون مىدانست حكومت عباسيان مولود مبارزات پيگير ايرانيان است ، به فرزند خود مهدى گفت : « با موالى خود ، به نيكويى رفتار كن ، مواظب حال آنان باش ، آنها را مقرب درگاه‌نما و اگر وضع دشوارى روى نمود ، از آنان يارى بخواه ؛ مخصوصا ، به مردم خراسان توجه كن ؛ چه آنان ياران و شيعيان تو هستند و در راه استقرار دولت تو ، مال و جان فدا كرده‌اند . » « 2 » در دورهء مهدى نيز ، كمابيش ، به احوال كشاورزان و عامهء مردم توجه مىشد . ولى از دورهء هارون ، وضع دگرگون گرديد و روزبروز ، ميزان مالياتها و ولخرجى خليفه و وزراى او افزوده گرديد . منصور ، در دوران حكومت خود ، ماليات بطريق مقاسمه را معمول داشت ؛ يعنى ميزان معينى را بعنوان ماليات مىگرفتند و اگر زمين زراعت نمىشد ، از پرداخت ماليات معاف بود . فقط ماليات حبوبات ، خرما ، و ميوه با مساحى زمين تعيين مىشد . « مهدى ، پسر منصور ، براى دريافت ماليات مقاسمه ، درجات زير را تعيين كرد : 1 ) زمينهاى ديمى ، نصف محصول 2 ) زمينهايى كه بادلو آبيارى مىشوند ، يك سوم ، و با چرخ يك چهارم محصول را ماليات مىدادند . و اما ماليات خرما و انگور و ساير ميوه‌ها از روى نزديكى باغ به بازار ، و بهاى آن ميوه ، كم يا زياد مىشد ، و اين ترتيب به اشارهء معاوية - بن يسار ، وزير مهدى ، انجام يافت و در نتيجه ، نصف محصولات عراق بابت ماليات ، عايد دولت شد ، چه بيشتر محصول عراق جو و گندم بود و آن هم بطريق ديمى بدست مىآمد . با اينكه چنين مالياتى بسيار سنگين به نظر مىرسيد ، اما در آن زمان ، مردم عراق با شادى فراوان ، آن را

--> ( 1 ) . ر ك : همان ج 2 ، ص 43 - 42 . ( 2 ) . همان . ج 2 ، ص 96 - 95 ( به اختصار ) .